Wat er gebeurt als je écht gaat luisteren

Tekst: Otje van der Lelij

We praten veel, maar luisteren weinig. In debatten, vergaderingen en gesprekken buitelen meningen over elkaar heen. Vaak horen we niet echt wat de ander zegt, maar wachten we tot we zelf weer aan de beurt zijn. Terwijl juist luisteren de sleutel is tot verbinding, begrip en misschien zelfs verandering.

Als ik naar politici in debat kijk, vraag ik me soms af of ze eigenlijk wel echt naar elkaar luisteren. Ze zitten tegenover elkaar, allebei met een zorgvuldig ingestudeerd verhaal, en wat volgt is geen gesprek maar een duet van monologen. Ze luisteren niet, maar wachten tot ze zelf weer aan de beurt zijn om hun punt te maken. Twee stemmen op hetzelfde podium, elk in hun eigen universum. Maar heel eerlijk: ik betrap mezelf er soms ook op. Dan ben ik zo vol van mijn eigen verhaal, dat ik de ander helemaal geen ruimte geef. En als de ander aan het woord is, schuif ik alvast mijn eigen woorden naar voren, als pionnen op een schaakbord. Klaar om van wal te steken. Ik luister niet om te begrijpen, ik luister om te antwoorden. En precies daar verdwijnt de verbinding.

‘Ik luister niet om te begrijpen, ik luister om te antwoorden’

Oren open, mond dicht

Luisteren klinkt zo simpel: oren open, mond dicht. Maar in de praktijk is het knap lastig. Het gaat namelijk regelrecht in tegen een paar diepgewortelde reflexen van ons brein. Als we over onszelf praten, lichten in ons brein dezelfde beloningsgebieden op als wanneer we iets lekkers eten of likes krijgen op sociale media, blijkt uit onderzoek van Harvard University. Kortom: zelfpraat voelt goed. Bovendien geeft praten over onszelf een gevoel van controle en erkenning. Door onze eigen ervaringen te delen, bepalen we onbewust het kader van het gesprek: we weten waar het over gaat, en hoeven ons niet over te geven aan het onbekende van het verhaal van de ander. Dat voelt veilig.

Drie reflexen die niet helpen

Zeker als een gesprek spannend wordt, grijpen we terug op het vertrouwde terrein van ons eigen perspectief. Praktisch filosoof Elke Wiss noemt dit onze ik-reflex: de automatische neiging om alles wat iemand zegt te spiegelen aan onszelf. “Dat herken ik.” “Dat heb ik ook meegemaakt.” Maar dat is niet de enige valkuil. Ook de adviesreflex ondermijnt ons vermogen om te luisteren.

‘Door onze eigen ervaringen te delen, bepalen we onbewust het kader van het gesprek’

We willen helpen en springen daarom meteen in de oplossingsstand, ook als niemand daarom heeft gevraagd. En dan heb je nog de meningsreflex: zodra iemand iets zegt, voelen we de drang om er meteen iets van te vinden, in plaats van eerst te onderzoeken wat de ander precies bedoelt. Alle drie komen ze voort uit betrokkenheid: we willen meedenken, verbinden, er zijn. Maar ironisch genoeg blokkeren ze juist het contact. Want als je vooral bezig bent met wat jíj wil zeggen, is er geen ruimte meer om echt te horen wat de ander vertelt.

Ruimte maken voor de ander

Luisteren lijkt iets kleins, maar het is een groot cadeau, voor jezelf en de ander. Als je niet meteen oordeelt of oplossingen aandraagt, ontstaat er ruimte. Ruimte waarin de ander zich gehoord voelt, en waarin jij dingen hoort die je anders zou missen. Elke: “De wereld heeft het nodig dat we gesprekken voeren met meer aandacht. Gesprekken waarin we beter luisteren, proberen te begrijpen vóórdat we begrepen worden. Waarin we goede vragen stellen die verdiepen.” Bovendien, benadrukt Elke, is het niet alleen belangrijk, het is ook leuk. “Voelen dat je steeds beter tot de kern kunt doordringen, nieuwe inzichten opdoet, samen kunt puzzelen: dat is verrijkend en interessant. Je wordt er leniger, luchtiger en flexibeler van in je hoofd.”

Remedie tegen eenzaamheid

Ook op de samenleving heeft goed luisteren een positieve invloed. Luisteren is een vorm van aandacht geven. Aandacht die zegt: jij mag er even helemaal zijn. En dat is een remedie tegen eenzaamheid. Tijdens de coronapandemie werd een onderzoek uitgevoerd onder mensen tussen de zevenentwintig en honderdeneen jaar die zich eenzaam voelden. Ze werden een paar keer per week tien minuten opgebeld om over van alles en nog wat te praten. Na vier weken daalde hun eenzaamheidsscore met twintig procent; ook hadden ze minder last van angst en depressie. En het mooie: de bellers waren geen therapeuten, maar jonge vrijwilligers die een korte training in empathisch luisteren hadden gevolgd. Die training was eenvoudig: luister, toon belangstelling, en laat de ander bepalen waar het gesprek over gaat. Meer was er niet nodig.

Je eigen perspectief parkeren

Luisteren vraagt niet alleen aandacht, maar ook zelfbeheersing. Hans Alma, hoogleraar geestelijke zorg en religieus-humanistische zingeving van de Vrije Universiteit Amsterdam, spreekt in haar training Present zijn en oefenen in aandacht over zelfmatiging: jezelf even ‘leeg maken’ om ruimte te geven aan de ander. Ze noemt dit ook wel ‘ontzelven’, niet als jezelf wegcijferen maar als bewust even niet jezelf centraal zetten. “Een ander begrijpen betekent echter niet dat je jezelf in die ander verliest,” zegt Alma. “Wel betekent het dat je je eigen perspectief op de situatie even moet ‘parkeren’. Verstaan van de ander vraagt mogelijk om een herziening of zelfs loslaten van eigen aannames. Dan kan in de relatie iets nieuws verschijnen.” Wat ik hier mooi aan vind: het gaat niet om verdwijnen, maar om verschikken. Door even niet vanuit je eigen bril te luisteren, zie je meer. Je hoort niet alleen de woorden, maar ook wat eronder zit, de aarzeling, de emotie, de nuance. Die kleine verschuiving maakt gesprekken opener, lichter en vaak veel echter.

‘Ontzelven’, niet jezelf wegcijferen maar bewust even niet jezelf centraal zetten

Sociaal mindful zijn

Een belangrijke sleutel om beter te luisteren, zit in hoe je aanwezig bent: met echte aandacht en zonder oordeel. In de psychologie heet dat sociale mindfulness. Dat klinkt misschien als iets zweverigs, maar het is eigenlijk radicaal praktisch, aldus mindfulnesstrainer Zohair Elabd. Sociaal mindful zijn betekent dat je niet meteen reageert vanuit je automatische piloot. Je vertraagt, merkt op wat er in jezelf gebeurt — de neiging om in te haken, het oordeel dat opborrelt — en je kiest ervoor om eerst ruimte te maken voor de ander. In de praktijk ziet dat er verrassend eenvoudig uit: iemand laten uitspreken zonder te onderbreken. Stiltes niet direct vullen. Oogcontact maken. Je aandacht steeds terugbrengen naar de ander, als je merkt dat je afdwaalt of je eigen verhaal al op het puntje van je tong ligt.

Eerst rustig ademhalen

Je kunt het oefenen in de meest alledaagse momenten. Als de kassière iets vertelt en je even echt luistert in plaats van gehaast af te rekenen, als een vriendin haar hart lucht terwijl jij staat te popelen om ook iets te vertellen, of wanneer je partner thuiskomt na een lange dag en je hem of haar simpelweg even alle ruimte geeft om te praten. Zohair Elabd benadrukt dat luisteren niet alleen een mentale, maar ook een fysiologische vaardigheid is. Ons zenuwstelsel reageert razendsnel op signalen van veiligheid of dreiging. Neurowetenschappers noemen dat neuroceptie. Wanneer we ons veilig voelen, kunnen we aandacht geven en écht luisteren. Maar als we onbewust spanning voelen, schieten we in zelfbescherming: we gaan zenden, verdedigen of afhaken. “De kunst”, zegt hij, “is om dat moment te herkennen en te vertragen.” Soms is dat niet meer dan een rustige ademhaling of een paar tellen stilte, zodat je niet automatisch reageert maar bewust kiest hoe je aanwezig wilt zijn.

Zonder oordeel of advies

Ook praktisch filosoof Elke Wiss benadrukt dat goed luisteren vooral oefening vraagt. “Als het je eenmaal lukt om te luisteren zonder je eigen verhaal er steeds overheen te leggen, zul je merken dat je je makkelijker concentreert op het verhaal van je gesprekspartner, dat je je veel beter een voorstelling maakt van wat hij of zij je vertelt.” Voor wie behoefte heeft aan houvast, raadt ze de klassieke LSD-techniek aan: Luisteren, Samenvatten, Doorvragen. Tijdens het Luisteren blijf je met al je aandacht bij je gesprekspartner, met oprechte belangstelling en zonder oordelen. Bij Samenvatten vat je in je eigen woorden samen wat jij hebt begrepen: ‘Als ik het goed begrijp, dan …’ ‘Wat ik je hoor zeggen, is …’ Daarna ga je Doorvragen. Stel je vraag zo open mogelijk, zonder verkapt oordeel of advies.

Luisteren brengt verandering

Stel je voor dat politici niet wachten op hun beurt om te praten, maar echt zouden luisteren. Geen duel van standpunten, maar een gesprek dat beweegt. Luisteren verandert de wereld misschien niet in één klap, maar het kan wél een gesprek kantelen. En dat is precies waar verandering begint.